Bazar günü söhbətləri
Yin və Yanq: Tarazlığını itirən cəmiyyət
“Varlıq və yoxluq bir-birini yaradır. Çətin və asan bir-birini tamamlayır. Uzun və qısa bir-birini ölçüyə gətirir.”
Lao Tszi, “Dao De Dzin”
Yin və Yanq deyəndə çoxumuzun gözünün qarşısına ağ və qara rəngdən ibarət dairə gəlir.
Bu işarəni müxtəlif yerlərdə görmüşük. Amma etiraf edək ki, çoxumuz onun mənası haqqında ciddi düşünməmişik. Mən də uzun illər onu daha çox qədim Çin mədəniyyətinin maraqlı simvolu hesab etmişəm.
“Dao De Dzin”i yenidən oxuyanda fikrim dəyişdi.
Məni təəccübləndirən təkcə fəlsəfi fikir deyildi. Daha çox o idi ki, iki min beş yüz il əvvəl yazılmış mətn bugünkü insanın davranışını bu qədər dəqiq təsvir edə bilir.
Yin və Yanq mənə görə əksliklərin mübarizəsi haqqında deyil. Tarazlıq haqqında düşüncədir.
Bu fərqi anlamaq vacibdir.
Son illər diqqətimi çəkən bir məqam var.
İctimai müzakirələrdə, xüsusən də sosial şəbəkələrdə hadisələri getdikcə daha çox iki rəngdə görməyə başlamışıq. Ya tam razıyıq, ya tam etiraz edirik. Ya “bizdəndir”, ya da “bizə qarşıdır”. Arada başqa mövqe üçün yer demək olar ki, qalmır.
Halbuki həyat heç vaxt bu qədər sadə olmayıb.
Hüquq sahəsində işlədiyim illər ərzində bir müşahidəm formalaşıb.
Məhkəməyə gələn tərəflərin hər ikisi özünü haqlı hesab edir. Əgər həqiqət həmişə ilk baxışdan görünən qədər sadə olsaydı, nə müstəqil məhkəməyə, nə də sübutların araşdırılmasına ehtiyac qalardı.
Hüququn mahiyyəti yalnız qərar vermək deyil.
Əvvəlcə dinləməkdir.
Sonra müqayisə etmək.
Daha sonra nəticəyə gəlmək.
Bəlkə də buna görə Yin və Yanq mənə hüququn əsas prinsiplərindən birini xatırladır: tələsik hökm verməmək.
Yin və Yanq Azərbaycan cəmiyyətinə nə deyir?
Bu sualın yeganə cavabı yoxdur.
Amma mənim cavabım var.
Mənə elə gəlir ki, Yin və Yanq hər şeydən əvvəl düşüncə mədəniyyətindən danışır.
Fərqli fikrə dözümlü olmaqdan.
Dinləməyi bacarmaqdan.
Öz mövqeyini müdafiə edərkən qarşı tərəfin arqumentini də eşidə bilməkdən.
Bu, zəiflik deyil.
Əksinə, güclü cəmiyyətin əlamətlərindən biridir.
Biz çox vaxt kompromislə prinsipi qarışdırırıq.
Halbuki tarazlıq prinsipdən imtina etmək deyil. Tarazlıq emosiyaların qərar verməsinə imkan verməməkdir.
Bu yanaşma yalnız məhkəmə zalında lazım deyil.
Dövlət idarəçiliyində də.
Ailədə də.
Universitet auditoriyasında da.
Sosial şəbəkələrdə də.
Bir sözlə, insanların bir-biri ilə münasibət qurduğu hər yerdə.
Mən Lao Tszini oxuyanda qədim Çin haqqında düşünməkdən daha çox, bugünkü cəmiyyət haqqında düşünürəm.
Bəlkə də buna görə bu kitab hələ də yaşayır.
Çünki texnologiyalar dəyişir.
Dövlətlər dəyişir.
İqtisadiyyat dəyişir.
Amma insanın tələsik hökm vermək meyli, hər şeyi yalnız “ağ” və “qara”ya bölmək vərdişi hələ də dəyişməyib.
Bəlkə də Yin və Yanqın bizə öyrətdiyi ən vacib dərs budur: həyat iki rəngdən ibarət deyil. Həqiqətə yaxınlaşmaq üçün bəzən öz mövqeyimizdən bir addım geri çəkilib hadisəyə başqa tərəfdən baxmağı bacarmalıyıq.
Bu, yalnız qədim Çin fəlsəfəsinin yox, müasir cəmiyyətin də ehtiyac duyduğu düşüncə tərzidir.
Əliməmməd Nuriyev – “Konstitusiya” Araşdırmalar Fondunun prezidenti
